Dipnot okuma alışkanlığı

Dipnot, sayfanın altındaki küçük harftir. Birçok okur onu atlar. Atlamak, bazen tempoyu korur. Her zaman atlamak ise metnin dayandığı yeri görmemektir. Dipnot, yazarın her cümlesini kutsal ilan etmez. Nereden bildiğini, nerede başkasının sözüne yaslandığını gösterir.

Ne zaman inmeli

Her rakam sizi aşağı çekmek zorunda değildir. Cümle zaten açıksa ve merakınız yoksa devam edin. Bir iddia sizi durdurursa, bir isim yabancıysa, bir tarih tek başına havada kalıyorsa inin. İniş, okumayı kesmek değil, kısa bir yan kapıdır. Kapıdan çıkıp cümleye dönün.

Roman ile araştırma kitabı aynı dipnotu taşımaz. Romanda not, bazen çevirmenin ya da yayına hazırlayanın açıklamasıdır. Araştırmada ise kaynak, iddianın taşıyıcısıdır. Anlatıcı ile roman kişisini ayırdığınız gibi, burada da yazarın sesi ile kaynağın sesini ayırın.

Kaynak ne vaat eder

Dipnot bir kitap adı veriyorsa o kitap, cümlenin tamamını otomatik doğrulamaz. Yazar, kaynaktan bir parça seçmiş olabilir. Seçim meşrudur. Meşru olması, seçilmeyenin yok olduğu anlamına gelmez. İddia büyükse, kaynağın adını not edin. Hepsini o akşam okumak zorunda değilsiniz. Not, ileride kapı olsun diye durur.

Aynı kaynağın art arda gelmesi, yazarın tek rafa yaslandığını gösterebilir. Tek raf, her zaman zayıflık değildir. Dar bir konuda tek tanık da olabilir. Yine de başka bir ses hiç yoksa bunu fark edin. Fark etmek, kitabı çöpe atmak için değil, sınırını görmek içindir.

Çeviri ve kısaltma

Başka dilden gelen notlar kısaltılmış olabilir. Kısaltma, sizin dilinizde okunur olsun diye yapılır. Yapılırken nüans düşebilir. Çeviri metinde kimin sesini duyduğunuz sorusu, dipnotta da geçerlidir. Çevirmenin köşeli ayraç içindeki açıklaması, yazarın kendi cümlesi değildir. Ayraçı görünce tempoyu bir an düşürün.

Eski bir ad, farklı kitaplarda farklı yazılabilir. Farkı hemen çelişki sanmayın. Yazım, dönemin ve çevirinin tercihidir. Emin değilseniz iki yazılışı da not edin. Birini silip diğerini doğru ilan etmek acelecidir.

Sayfa düzeni

Kimi kitaplar notu sayfa altında tutar. Kimi sona yığar. Sondaki not, gidip gelmeyi yorar. Yorar diye hepsini atlamayın. Bölüm bitince, sizi durduran üç numaraya bakın. Üçü, yirmiden daha çok şey bırakır. Yirmi notun hepsini okumak, asıl metni unutturabilir.

Elektronik kitapta not, küçük bir pencere olarak açılır. Pencere sizi başka bir bağlantıya sürükleyebilir. Sürüklenmeyin. Notu okuyun, kapatın, cümleye dönün. Açık kalan beş pencere, dipnotu değil, dikkati parçalar.

Not tutmak

Kendi defterinize dipnotun tamamını kopyalamayın. Kitap adı ve sizi durduran iddia yeter. Kopya uzarsa okuma, yazı geçirmeye döner. İddiaya katılmıyorsanız yanına bir soru işareti koyun. Soru işareti, yazarı haksız ilan etmez. Sizin o günkü şüphenizi tutar.

Kitabı bitirince dipnotlardan aklınızda kalan tek kaynak varsa ona ayrıca bakabilirsiniz. Hiç kaynak kalmadıysa metin sizi ikna etmiş ya da notlar gerçekten ikincil kalmış olabilir. İkisi de mümkündür. Ayırmak için bir iddiayı yeniden sorun.

Sık sorulan sorular

Her dipnotu okumak gerekir mi? Hayır. Sizi durduran iddiada, yabancı isimde ve havada kalan tarihte inin. Gerisini tempoya bırakın.

Dipnot varsa kitap güvenilir midir? Not, kaynağı gösterir. Kaynağın kendisi de seçilmiştir. Not görmek, her cümleyi kesin doğru yapmaz.

Sondaki notlar atlanır mı? Hepsi değil. Bölüm bitince en çok merak ettiğiniz birkaç numaraya bakmak, gidip gelmenin yorgunluğunu azaltır.