Roman kişisi ile anlatıcıyı ayırmak

Romanda biri konuşur, biri anlatır, biri yalnızca davranır. Okur bu üçünü aynı kişi sanınca metin düzleşir. Yazarın görüşü, anlatıcının sesi ve roman kişisinin sözü aynı kapıdan çıkmak zorunda değildir. Onları ayırmak, kitabı daha zor hale getirmez. Kimin neyi bildiğini görmenizi sağlar. Bu ayrım, roman okuma alışkanlığı kurulduktan sonra ikinci bir dikkat olarak eklenebilir.

Kim konuşuyor

Sayfayı açtığınızda ilk soru şu olsun: Bu cümleyi kim kuruyor? Bazen bir ben vardır ve olayları yaşamış gibi anlatır. Bazen görünmez bir ses, odaya dışarıdan bakar. Ben diyen kişi, romanın yazarı değildir. Yazarın adı kapaktadır. Ben, eserin içinde kurulmuş bir sestir.

Bu ses her şeyi dürüstçe anlatmak zorunda da değildir. Kendini mazlum gösterebilir, bir ayrıntıyı atlayabilir, başkasının niyetini kesin bir dille yorumlayabilir. Okur, ben diyene hemen güvenirse metnin kurduğu tuzağı ıskalar. Güven, sayfa ilerledikçe sınanacak bir şeydir. İlk bölümdeki sempati, son bölümde aynı yerde durmayabilir.

Bilginin sınırı

Anlatıcı bazen tek bir kişinin görebildiği kadarını bilir. Odadan çıkınca sahne kesilir. Bazen birden fazla aklın içine girer. İkisi de meşru bir tercihtir. Meşru olması, sınırsız doğru olduğu anlamına gelmez. Başkasının kafasındaki cümleyi duyan anlatıcı, tanık değil, kurmacanın verdiği bir yetkiyi kullanıyordur.

Bu yetkiyi fark etmek için basit bir işaret yeter. Anlatıcı, orada olmayan birinin duygusunu kesin fiillerle yazıyorsa sınır genişlemiştir. Yalnızca görülen davranışı yazıyorsa sınır dardır. Dar sınır, okuru tahmin etmeye çağırır. Geniş sınır, tahminin bir kısmını önceden verir. Hangisinin daha iyi olduğunu sormayın. O romanda ne işe yaradığına bakın.

Roman kişisinin sözü

Karakter konuşunca ses değişir. Cümle kısalabilir, ağız özelliği girebilir, hitap değişebilir. Bu söz, anlatıcının yorumuyla aynı hizada olmak zorunda değildir. Anlatıcı birini sakin diye tanıtır, o kişi konuşunca sesi titreyebilir. Çelişki hata değildir. İnsan ile onu anlatan sesin aynı olmamasıdır.

Kısa öyküde bu ayrım daha da sıkışıktır, çünkü sayfa azdır. Romanda ise uzunluk, sesleri unutturabilir. Arada bir geri dönüp ilk tanıtım cümlesine bakın. Anlatıcının o kişiyi nasıl kurduğu ile kişinin kendi sözü hâlâ örtüşüyor mu? Örtüşmüyorsa hemen yazar yanıldı demeyin. Mesafe, eserin konusu olabilir.

Konuşma çizgisi ve tırnak

Türkçe romanlarda konuşma bazen tırnakla, bazen satır başındaki çizgiyle, bazen de anlatının içine gömülü verilir. Biçim değişince sesin sahibi de değişebilir. Çizgiden sonra gelen cümle kişiye aittir. Çizgiden sonraki paragrafta tırnaksız süren cümle yeniden anlatıcıya dönmüş olabilir. Bunu kaçırmak, hükmü yanlış kişiye yazdırmanıza yol açar.

Karışık bir sayfada kalemle küçük bir işaret koymak ayıp değildir. A harfi anlatıcı, K harfi karakter olsun. Üç sayfa sonra bu alıştırma kendiliğinden gözünüze iner. Her kitapta yapmak zorunda değilsiniz. Sesleri ilk kez ayırdığınız bir romanda denemek yeter.

Ayırmanın sınırı

Her cümleyi mahkeme gibi bölmek okumayı dondurur. Amaç, polisiye bir teşhis koymak değildir. Ara sıra durup bu öfke kime ait diye sormak yeter. Cevap net değilse sayfayı zorlamayın. Bazı romanlar sesleri bilerek birbirine yaklaştırır. Yakınlık da bir üsluptur.

Kitabı bitirince tek bir kontrol yapın. En çok kızdığınız cümle anlatıcıya mı aitti, karaktere mi? Bu soru, eseri sevme zorunluluğu doğurmaz. Kimi suçladığınızı netleştirir. Yazarı, anlatıcıyı ve kişiyi aynı torbaya koymak, üç farklı emeği tek bir isme yıkmaktır.

Sık sorulan sorular

Ben diye anlatan kişi yazarın kendisi midir? Şart değil. Birinci tekil, kurmaca bir ses de olabilir. Kapağın dışındaki hayat ile sayfadaki ben arasında birebir eşitlik kurmayın.

Anlatıcı yanılabilir mi? Evet. Eksik bilgi, kendini kayırma ya da kasıtlı çarpıtma, romanın bilinçli bir tercihi olabilir. Her yanılmayı dizgi hatası sanmayın.

Bu ayrım her kitapta gerekli midir? Her sayfada değil. Sesler birbirine karışıp hükmünüz sertleşince durup sormak yeter. Akıcı giden bir bölümü sürekli bölmek şart değildir.