Monolog ve diyalog: Sahnenin iki konuşması

Perde açıldığında bazen tek bir kişi konuşur, salonun geri kalanı onu dinler. Bazen iki kişi birbirinin sözünü keser, cümleler kısa kısa gider gelir. Bu iki düzen, oyunun aynı anda hem hikâyesini hem temposunu kurar. Monolog ile diyalog, hangisinin daha tiyatro olduğu yarışı değildir. İkisi de sahnede başka bir iş görür. Birini ötekine tercih etmek yerine, o akşam hangi konuşmanın neden seçildiğini fark etmek yeter.

Tek ses uzayınca ne değişir

Monologda söz bir kişinin ağzında toplanır. Cümle uzayabilir, tekrar edebilir, kendi içine dönebilir. Seyirci, o kişinin aklından geçen ile ağzından çıkan arasındaki aralığı izler. Bu aralık her zaman itiraf değildir. Kişi kendini kandırıyor da olabilir. Uzun söz, doğruyu söylemenin garantisi sayılmamalıdır.

Tek ses uzayınca sahne bir süre boşalmış gibi durur. Oysa boşluk, diğer oyuncuların susmasıyla dolar. Suskun bedenler de oynar. Birinin bakışı, bir sandalyenin duruşu, monoloğun yönünü değiştirir. Konuşan kişi salonu tek başına dolduruyor sanılsa da ışık, kostüm ve suskun partner hâlâ oradadır. Oyunun görünmeyen emeği bu suskunlukta da sürer. Söz bitince alkıştan önce bir nefes kalır. O nefes, monoloğun gerçekten bitip bitmediğini gösterir.

Replik gidip gelince tempo

Diyalogda cümleler birbirine değer. Biri sorar, öteki geciktirir. Biri bağırır, öteki fısıldar. Tempo, cümlenin uzunluğundan çok cevap süresinden doğar. Erken gelen bir replik komik olabilir. Geç gelen bir replik tehdit taşıyabilir. Aynı kelime, aradaki suskunluğa göre başka anlama gelir.

Diyalog izlerken yalnızca ne deniyor diye bakmayın. Kim kime bakıyor, kim sözü kesiyor, kim cümlesini tamamlayamıyor? Bu üç soru, metnin olayından çok ilişkinin halini gösterir. İlk kez tiyatroya giden biri için bu bakış yorucu gelebilir. Sahneye ilk adım alışkanlığı yerleştikten sonra repliğin ritmi daha kolay duyulur. Kulak, hikâyeyi kaçırmadan hıza da bakar.

İkisinin iç içe geçtiği anlar

Pek çok oyunda monolog ile diyalog yan yana durur. Kalabalık bir sahnenin ortasında biri birden tek başına konuşur. Ya da uzun bir itiraf, ansızın kısa bir soruyla bölünür. Bu geçişler rastgele değildir. Yönetmen, seyircinin kulağını bir süreliğine tek kanala alır, sonra yeniden kalabalığa verir.

Geçişi kaçırmamak için ışığa da bakın. Tek kişi konuşurken çevre kararabilir. Diyalog başlayınca oda yeniden görünür olur. Işık her oyunda böyle kullanılmaz; yine de değişim, konuşmanın kime ait olduğunu haber verir. Metin elinizdeyse sayfadaki uzun paragraf ile kısa satırları karşılaştırın. Sahne, sayfanın bu farkını bedene çevirir.

Seyirci olarak nerede durmalı

Monolog sırasında kıpırdamak, konuşan kişiyi bölüyormuş hissi verebilir. Oysa seyirci susmak zorunda olduğu için değil, sözü işitmek için sessizdir. Öksürük ya da fısıltı her zaman kabalık değildir; sürekliliği bozan şey, sözün üstüne binen yorumdur. Yanınızdakine şimdi şunu dedi diye anlatmak, hem sahneyi hem komşuyu yorar.

Diyalogda gülmek daha kolaydır, çünkü iki kişi arasındaki sürtünme salonda da yankılanır. Gülmek yasak değildir. Yerli yersiz her cümlede gülmek ise ritmi ezer. Emin değilseniz salonun genel nefesine uyun. Alkışı repliğin hemen ardından değil, sahne gerçekten kapandığında tutmak, oyuncunun son bakışını da duymanızı sağlar.

Oyundan sonra iki soru

Çıkışta uzun bir çözümleme şart değildir. İki soru yeter. Hangi konuşma aklınızda kaldı, tek kişinin sözü mü, iki kişinin atışması mı? O konuşmada size doğru gelen neydi, şüphe veren neydi? Bu sorular, beğenmek ya da beğenmemekten daha çok şey taşır.

Aynı oyunu bir başkasıyla izlediyseniz cevaplarınız örtüşmeyebilir. Biri monologu samimi bulur, öteki uzatılmış sayar. İkisi de metnin olası etkisidir. Tartışmayı kazanmaya çalışmak yerine, hangi anda kulağınızın değiştiğini anlatın. Ertesi gün akılda kalan cümle, genellikle en uzun olan değil, aralığı en iyi kuran cümledir.

Sık sorulan sorular

Monolog sıkıcıysa oyun zayıf mıdır? Hayır. Uzun söz, tempo kasıtlı olarak yavaşlatılmış olabilir. Sıkıntı hissi bazen karakterin kısır döngüsünü de taşır. Yine de her uzun konuşma başarılı değildir; ayrımı oyun bittikten sonra yapmak daha adil olur.

Diyalog her zaman daha canlı mıdır? Hayır. Kısa replikler de donuk olabilir. Canlılık, kelime sayısından çok cevapların birbirine değmesinden gelir.

Metni önceden okumak şart mı? Şart değil. Okumak, geçişleri fark etmenizi kolaylaştırabilir. Okumadan izlemek ise sürprize yer bırakır. İkisini farklı akşamlarda denemek mümkün.