Dans hakkında yazılan metin, sahnenin yerine geçmez. İyi bir yazı, bir adımı, bir mesafeyi ya da bir tekrarı işaret eder. Kötü bir yazı yalnızca sıfat dağıtır. Sıfat, akşamı hatırlatmaz. Adım hatırlatır. Eleştiriyi bu ayrıma göre okumak, sizi başkasının alkışına teslim etmekten korur.

Sıfatı indirin

Muazzam, yorucu, büyüleyici. Bu kelimeler yazının başında duruyorsa hemen inanmayın. Altında bir beden var mı? Diz yere indi mi, iki dansçı arasındaki boşluk kapandı mı, etek dönüşten sonra da döndü mü? Varsa sıfatı bir kenara bırakıp o cümleyi tutun. Yoksa yazı, salonun yerine kendi ruh halini koymuş olabilir.

Kostümün hareketi değiştirdiği bir akşamda yazı yalnızca yüzden söz ediyorsa bir katman eksiktir. Eksiklik, yazıyı çöpe atmak için değil, sizin gördüğünüzü korumak içindir.

Hangi dil

Bale ile çağdaş dans aynı sıfatla övülürse yazı ikisini de eşitlemiş olabilir. Eşitlemek, kolaydır ve yanıltıcıdır. Yazı adımın açıklığından mı, yere inen ağırlıktan mı söz ediyor? Ağırlık yoksa ve eser çağdaş bir dildiyse, yazar belki de başka bir akşamın beklentisiyle bakmıştır. Beklenti de yazıya girer. Girsin, ama eser diye sunulmasın.

Zeybek ile horon gibi bölgesel biçimler de tek bir halk oyunu coşkusu diye yutulmamalıdır. Yazı tempoyu ayırmıyorsa siz ayırın.

Müzik ve beden

Övgü bazen müziğe gider, beden arada kaynar. Kaynayışı fark edin. Müzik güçlü, beden ise yalnızca ona yetişiyor olabilir. Tersi de olur. Sessiz bir sahnede beden kendi ritmini kurar, yazı ise müzik yok diye eseri eksik sayar. Eksik sayılan yer, eserin cümlesi olabilir.

Program notunu yazı tekrar ediyorsa dikkat. Not, bir kapıdır. Kapıyı sahne sanmak, bedeni notun görseline çevirir. Çeviren yazı, görmüş olmak zorunda değildir.

Sizin cümleniz

Gösteriden çıkarken tek cümle kurmuştunuz. Yazıda o cümle yoksa üzülmeyin. İki kapı da meşru olabilir. Varsa, yazarın aynı yerde durup durmadığına bakın. Durmuyorsa ayrılık verimlidir. Duruyorsa ortak bir bakışınız var demektir. Ortaklık, yazının sizin yerinize düşünmesi değildir.

Puan ve yıldız, dans yazısında da kısa bir işarettir. İşaretin yanında bir adım yoksa işareti indirin. İndirmek, yazarı küçümsemek değildir. Sahneyi korumaktır.

Ne zaman okumalı

Yazıyı gösteriden önce okumak, gözünüzü tek bir bekleyişe kilitleyebilir. Önce siz bakın. Ertesi gün yazıyı açın. Merak baskınsa girişle yetinin, adım bölümünü sonraya bırakın. Sonraya bırakmak, sürprizi de kendi cümlenizi de korur.

Kızdıysanız bir gece bekleyin. Kızgınlık, görmediğiniz bir tekrarı da örtebilir. Ertesi gün hâlâ aynı adımda ayrılıyorsanız ayrılığınız gerçektir.

Sık sorulan sorular

Dans bilmeden eleştiri okunur mu? Evet. Adım adı ezberi şart değildir. Yazıda somut bir beden hareketi var mı, ona bakın. Yoksa sıfat size sahneyi taşımaz.

Yazarla aynı fikirde değilsem yazı boşa mı? Hayır. Ayrıldığınız somut an, kendi izleniminizi netleştirir. Yazı sizin yerinize alkışlasın diye okunmaz.

Program notu yeter mi? Yetmez. Not bir kapıdır. Sahne, notun dediğinden başka bir yere de gidebilir. Gittiği yeri yazı göstermiyorsa siz kendi cümlenizi tutun.

Adımlar

Somut bir adım arayın: Yazıda güzel ya da sıkıcı demeden önce bir düşüş, bir tekrar ya da bir mesafe var mı bakın.
Müzik ile bedeni ayırın: Övgü ezgiye mi, bedene mi ait, bunu işaretleyin. İkisi aynı yönde olmak zorunda değildir.
Kendi cümlenizle karşılaştırın: Sahneden çıktığınızda kurduğunuz tek cümle yazıda yoksa bunu eksiklik değil, başka bir kapı sayın.